Ғылыми мақала жазу бойынша әдістемелік ұсынымдар
Жалпы ережелер
Ғылыми мақала – ғылыми-зерттеу қызметінің нәтижелерін ұсыну мен таратудың негізгі нысаны. Магистранттар мен докторанттар үшін ғылыми жарияланымдар дайындау – зерттеу жұмысының маңызды құрамдас бөлігі, ол зерттеу нәтижелерін сынақтан өткізуге, ғылыми жаңалықты ұсынуға және ғылыми қоғамдастықтың кәсіби бағасын алуға мүмкіндік береді. Әдістемелік ұсынымдар білім алушыларда мынадай дағдыларды қалыптастыруға арналған:
- ғылыми мақаланың өзекті тақырыбын таңдау
- ғылыми мәселені қою
- зерттеудің мақсаты мен міндеттерін айқындау
- ғылыми әдебиеттерді іздеу және талдау
- зерттеу әдіснамасын әзірлеу
- нәтижелерді ұсыну және интерпретациялау
- ғылыми дәлелдемелерді қалыптастыру
- ғылыми мәтінді ресімдеу
- дереккөздерге дұрыс сілтеме жасау
- академиялық адалдық қағидаттарын сақтау
- мақаланы ғылыми журналға жариялауға дайындау
Ғылыми мақала тақырыбын таңдау
Мақала тақырыбы бірнеше негізгі талаптарға сәйкес келуі тиіс: Өзектілік → Ғылыми мәселе → Зерттеу сұрағы → Ғылыми жаңалық → Нәтиже Тақырыпты таңдау кезінде мыналарды ескеру ұсынылады:
- мәселенің қазіргі ғылым мен практика үшін өзектілігі
- жеткіліксіз зерттелген аспектінің болуы
- жаңа ғылыми нәтижелер алу мүмкіндігі
- қолжетімді ғылыми әдебиеттердің болуы
- магистрлік немесе докторлық диссертация тақырыбына сәйкестігі
- ғылыми журналдың профиліне сәйкестігі
Ғылыми мақаланың құрылымы
Эмпирикалық зерттеулердің көпшілігі үшін IMRAD құрылымы ұсынылады: I — Introduction — Кіріспе M — Methods — Зерттеу әдістері R — Results — Нәтижелер A — And — және D — Discussion — Талқылау Одан кейін әдетте мыналар жүреді:
- қорытынды
- пайдаланылған дереккөздер тізімі
- авторлар туралы ақпарат
- қаржыландыру және мүдделер қақтығысы туралы мәліметтер — қажет болған жағдайда
Мақаланың ұсынылатын логикасы Атауы ↓ Аннотация ↓ Түйінді сөздер ↓ Кіріспе ↓ Әдебиеттерге шолу ↓ Әдіснама ↓ Нәтижелер ↓ Талқылау ↓ Қорытынды ↓ Әдебиеттер тізімі
Ғылыми мақаланың атауы
Атауы мынадай болуы тиіс:
- нақты
- ақпараттық
- салыстырмалы түрде қысқа
- зерттеу пәнін көрсетуі тиіс
- зерттеудің түйінді ұғымдарын қамтуы тиіс
Тым жалпы атауларды қолдану ұсынылмайды: «Спорттың қазіргі мәселелері» Жақсырақ нұсқа: «Спорт ұйымдарын цифрлық трансформациялау: аналитикалық технологиялардың басқару тиімділігіне әсері».
Аннотация
Аннотация зерттеудің қысқаша мазмұнын білдіреді. Ұсынылатын құрылымы: Өзектілігі → Мақсаты → Әдістері → Негізгі нәтижелер → Ғылыми жаңалық → Практикалық маңыздылығы Әдетте аннотация шамамен 150–250 сөзден тұрады, алайда түпкілікті көлемі нақты журналдың талаптарымен айқындалады. Аннотация оқырманға мынаны түсінуге мүмкіндік беруі тиіс:
- aвтор қандай мәселені зерттейді
- зерттеу не үшін жүргізіледі
- қандай әдістер қолданылды
- қандай нәтижелер алынды
- зерттеудің үлесі неде
Түйінді сөздер
Түйінді сөздер мақаланың негізгі ұғымдарын көрсетуі тиіс. Журнал талаптарында өзгеше көрсетілмесе, 5–8 түйінді сөзді қолдану ұсынылады. Мысалы: спорттық менеджмент; цифрлық трансформация; жасанды интеллект; басқарушылық шешімдер; спорттық ұйымдар; деректер аналитикасы.
Кіріспе
Кіріспеде мыналарды дәйекті түрде көрсету қажет:
- Өзектілігі
Мәселе неліктен маңызды?
- Ғылыми мәселе
Нақты не зерттелмей қалды?
- Қолданыстағы зерттеулерді талдау
Бұл мәселе бойынша не белгілі?
- Зерттеудегі олқылық — Research Gap
Не зерттелмеген?
- Зерттеу мақсаты
Автор нені анықтауға ұмтылады?
- Зерттеу міндеттері
Мақсатқа жету үшін қандай нақты әрекеттерді орындау қажет?
- Ғылыми жаңалық
Автор не жаңалық ұсынады?
Ғылыми әдебиеттерге шолу
Әдебиеттерге шолу авторлар мен жарияланымдардың жай ғана тізімі болмауы тиіс. Қалаусыз нұсқа: Иванов менеджментті зерттеді. Петров спортты зерттеді. Ахметов цифрландыруды қарастырды. Салыстырмалы және сыни талдау жүргізу қажет: Бірқатар зерттеушілер цифрландыруды негізінен спорт ұйымдарының операциялық тиімділігін арттыру құралы ретінде қарастырады. Сонымен қатар, басқа авторлар оның стратегиялық басқарушылық шешімдердің сапасына әсеріне назар аударады. Алайда, дамып келе жатқан спорт нарығы жағдайында цифрлық технологиялардың спорт ұйымдарын стратегиялық басқару процестеріне кешенді әсері мәселесі жеткіліксіз зерттелген. Дәл осындай тәсіл ғылыми олқылықты қалыптастыруға мүмкіндік береді.
Ғылыми мәселені тұжырымдау
Ғылыми мәселе мына сұраққа жауап беруі тиіс: Нақты не белгісіз немесе жеткіліксіз зерттелген? Келесі логикалық құрылымды қолдануға болады: Белгілі → жеткіліксіз зерттелген → қайшылық бар → зерттеу қажет Мысалы: Спорт ұйымдарының қызметіне цифрлық технологияларды белсенді енгізуге қарамастан, олардың стратегиялық басқарушылық шешімдердің тиімділігіне кешенді әсері жеткіліксіз зерттелген. Бұл спорт ұйымдарын басқаруды цифрлық трансформациялау моделін әзірлеу және эмпирикалық тексеру қажеттілігін туындатады.
Зерттеу мақсаты мен міндеттері
Мақсат нақты және өлшемді болуы тиіс. Сәтсіз нұсқа: Спортты цифрландыруды зерттеу. Дұрысырақ нұсқа: Цифрлық технологиялардың спорт ұйымдарының басқарушылық шешімдерінің тиімділігіне әсерін анықтау және цифрлық трансформация процестерін жетілдіру бойынша ұсынымдар әзірлеу. Міндеттері:
- спорт ұйымдарын цифрлық трансформациялаудың теориялық тәсілдерін зерттеу
- қазіргі заманғы цифрлық басқару құралдарына талдау жүргізу
- басқарушылық шешімдердің тиімділік көрсеткіштерін анықтау
- эмпирикалық зерттеу жүргізу
- цифрландыру мен басқару тиімділігі арасындағы өзара байланысты анықтау
- практикалық ұсынымдар әзірлеу
Зерттеу әдіснамасы
Бұл бөлімде зерттеудің қалай жүргізілгенін нақты сипаттау қажет. Мыналарды көрсету керек:
- зерттеу дизайны
- объектісі мен пәні
- таңдама
- зерттеу кезеңі
- деректер жинау әдістері
- деректерді талдау әдістері
- зерттеу құралдары
- деректерді өңдеу процедуралары
- зерттеу шектеулері
Мысалы: Зерттеуде сандық дизайн қолданылды. Эмпирикалық деректер спорт ұйымдары басшыларына сауалнама жүргізу арқылы алынды. Зерттелетін айнымалылар арасындағы өзара байланысты талдау үшін сипаттамалық статистика, корреляциялық және регрессиялық талдау әдістері қолданылды.
Нәтижелерді ұсыну
Нәтижелер қойылған зерттеу сұрақтарына жауап беруі тиіс. Ажырата білу қажет: Зерттеу нәтижесі мен оның интерпретациясы. Мысалы: Корреляциялық талдау нәтижелері цифрландыру деңгейі мен басқарушылық шешімдердің тиімділігі арасында оң байланыстың бар екенін көрсетті (r = 0,62; p < 0,05). Бұл – нәтиже. Ал: Алынған өзара байланыс цифрландырудың жоғары деңгейі басқарушылық шешімдердің сапасын арттыруға ықпал ететінін білдіруі мүмкін. Бұл – талқылауға жататын интерпретация.
Кестелер мен суреттер
Кестелер мен суреттер:
- нөмірленуі
- атауы болуы
- мәтінде аталуы
- дереккөзі көрсетілуі
- нәтижелерді ашу үшін қажет болуы тиіс
Мысалы: 1-кесте — Спорт ұйымдарының цифрлық жетілу көрсеткіштері
Кестеден кейін оның ішіндегі сандарды қайталамай, ғылыми интерпретациясын беру қажет.
Нәтижелерді талқылау
«Талқылау» бөлімінде келесі сұрақтарға жауап беру қажет:
- Алынған нәтижелер нені білдіреді?
- Олар басқа зерттеушілердің нәтижелеріне сәйкес келе ме?
- Неліктен дәл осындай нәтижелер алынды?
- Зерттеу алдыңғы жұмыстардан несімен ерекшеленеді?
- Нәтижелер теориялық тұрғыдан қалай түсіндіріледі?
- Олардың практикалық маңызы қандай?
Жақсы талқылау мыналарды байланыстырады: Нәтижелер → алдыңғы зерттеулер → түсіндірме → ғылыми үлес.
Ғылыми жаңалық
Ғылыми жаңалық нақты тұжырымдалуы тиіс. Ықтимал тұжырымдар:
- модель ұсынылды..
- әдістемелік тәсіл әзірленді..
- тәуелділік анықталды..
- факторлар белгіленді..
- жіктеу нақтыланды..
- көрсеткіштер жүйесі әзірленді..
- өзара байланыс эмпирикалық түрде расталды..
Төмендегі тұжырымнан аулақ болған жөн: «Қазақстанда алғаш рет зерттеу жүргізілді...» егер автор абсолютті жаңалықты дәлелдей алмаса.
Қорытынды
Қорытынды бөлімінде:
- негізгі нәтижелерді қысқаша баяндау
- мақсатқа қол жеткізілгенін көрсету
- ғылыми үлесті тұжырымдау
- практикалық маңыздылығын белгілеу
- зерттеу шектеулерін көрсету
- алдағы зерттеулердің перспективаларын анықтау қажет
Қорытынды кіріспені жай ғана қайталамауы тиіс.
Академиялық адалдық
Ғылыми мақаланы дайындау кезінде келесі қағидаттарды сақтау қажет:
- ғылыми зерттеудің дербестігі
- ұсынылатын деректердің шынайылығы
- дұрыс дәйексөз келтіру
- плагиаттың болмауы
- деректерді қолдан жасау және бұрмалаудың болмауы
- өзін-өзі плагиаттауға жол бермеу
- авторлықты дұрыс көрсету
- мүдделер қақтығысын ашу
- нақты журналдың талаптарын сақтау
Жасанды интеллектіні пайдалану
ЖИ құралдарын пайдалану кезінде журнал мен университеттің талаптарын сақтау қажет. ЖИ келесі мақсаттар үшін көмекші құрал ретінде пайдаланылуы мүмкін:
- тілдік редакциялау
- мәтінді құрылымдау
- талдаудың ықтимал бағыттарын іздеу
- баяндау логикасын тексеру
- қаралама нұсқаларды дайындау
Бұл ретте автор мақаланың мазмұнына, деректердің шынайылығына, сілтемелердің дұрыстығына және ғылыми нәтижелердің түпнұсқалығына толық жауап береді. ЖИ-ді жалған дереккөздерді, зерттеу нәтижелерін немесе статистикалық деректерді жасау үшін пайдалануға болмайды.
Ғылыми дереккөздермен жұмыс
Мақаланы дайындау үшін мыналарды пайдалану ұсынылады:
- ғылыми журналдар
- монографиялар
- диссертациялар
- халықаралық ұйымдардың материалдары
- ресми статистика
- нормативтік-құқықтық құжаттар
- кәсіби ұйымдардың материалдары
Соңғы жылдардағы өзекті зерттеулерге ерекше назар аудару керек, бірақ қажет болған жағдайда іргелі еңбектерді де қосу қажет. Әдебиеттерді жүйелеу үшін Zotero, Mendeley, EndNote сияқты библиографиялық менеджерлерді пайдалануға болады.
Мақаланы жариялауға дайындау
Мақаланы журналға жібермес бұрын мыналарды тексеру қажет: Мазмұны
- мақала журнал тақырыбына сәйкес келе ме
- ғылыми мәселе тұжырымдалған ба
- мақсат пен міндеттер анықталған ба
- ғылыми жаңалық бар ма
- әдіснама негізделген бе
- нәтижелер ұсынылған ба
- ғылыми үлес тұжырымдалған ба
Ресімдеу
- журнал талаптары сақталған ба
- кестелер мен суреттер дұрыс ресімделген бе
- сілтемелер ресімделген бе
- әдебиеттер тізімі ресімделген бе
- мақаланың белгіленген көлемі сақталған ба
Академиялық адалдық
- барлық алынған мәліметтерге сілтеме жасалған
- жалған дереккөздер жоқ
- деректер шынайы
- плагиат жоқ
- авторлық дұрыс көрсетілген
Ғылыми мақаланы дайындаудың қорытынды сызбасы
Тақырыпты таңдау ↓ Ғылыми мәселені анықтау ↓ Әдебиеттерді іздеу және талдау ↓ Research Gap анықтау ↓ Мақсат және зерттеу сұрақтары ↓ Әдіснама ↓ Деректерді жинау және талдау ↓ Нәтижелер ↓ Талқылау ↓ Ғылыми жаңалық және үлес ↓ Қорытынды ↓ Дереккөздерді ресімдеу ↓ Академиялық адалдықты тексеру ↓ Журналды таңдау ↓ Мақаланы редакциялау және тапсыру