Академиялық адалдық
АКАДЕМИЯЛЫҚ АДАЛДЫҚ САЛАСЫНДАҒЫ ҰҒЫМДЫҚ АППАРАТ
Академиялық адалдық мәселелері бойынша ақпараттық-білім беру материалдарының мақсаттары үшін Қазақстан Республикасының заңнамасында көзделген келесі ұғымдар пайдаланылады.
Академиялық адалдық
Қазақстан Республикасының 2007 жылғы 27 шілдедегі № 319-III «Білім туралы» Заңы, 1-бап, 2-1-тармақшасы: «академиялық адалдық – оқыту, тәрбиелеу, оқытушылық және (немесе) ғылыми қызметті жүзеге асыру кезінде олар сақтайтын адалдық, әділдік, құрмет, жауапкершілік және сенім қағидаттарына негізделген білім беру процесіне қатысушылардың мінез-құлқын айқындайтын нормалар, қағидалар мен құндылықтар жиынтығы». Анықтама Қазақстан Республикасының 2026 жылғы 12 маусымдағы № 309-VIII ҚРЗ Заңымен жаңа редакцияда баяндалған. Осылайша, академиялық адалдықтың заңнамалық ұғымы тек білім алушыларға және олардың жазбаша жұмыстарды орындауына ғана емес, жалпы білім беру процесіне қатысушыларға, оның ішінде олардың оқыту, тәрбиелеу, оқытушылық және ғылыми қызметті жүзеге асыру кезіндегі қызметіне де қолданылады.
Диссертация дайындау кезіндегі академиялық адалдық қағидаты
Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрінің 2011 жылғы 31 наурыздағы № 127 бұйрығымен бекітілген Дәрежелер беру қағидалары, 5-тармақ: Академиялық адалдық қағидаты автордың басқа авторлардың құқықтары мен заңды мүдделерін сақтау міндеті және Қағидаларда белгіленген академиялық адалсыздық нысандарының болмауы арқылы ашылады. Атап айтқанда, Қағидалар авторға және қарыз алу көзіне сілтеме жасамай материалды пайдалануға және (немесе) иемденуге, сондай-ақ төменде келтірілген академиялық адалдықты бұзудың өзге де нысандарына жол бермеуді көздейді.
Плагиат
Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрінің 2011 жылғы 31 наурыздағы № 127 бұйрығымен бекітілген Дәрежелер беру қағидаларының 5-тармағына сәйкес, академиялық адалдық қағидатын бұзуға басқа автордың материалын авторға және қарыз алу көзіне сілтеме жасамай пайдалану және (немесе) иемдену жатады. Материал ұғымына, атап айтқанда, мәтін, идеялар, гипотезалар, тұжырымдар, әдістер, зерттеу нәтижелері, графиктер, кодтар, кескіндер немесе басқа авторлардың шығармалары кіреді. Плагиатқа сондай-ақ басқа автордың мәтінін мағынасын өзгертпей, сөздер мен сөз тіркестерін өзгертіп пайдалану, оның ішінде авторға және қарыз алу көзіне сілтеме болмаған жағдайда мәтінді басқа тілден аудару да жатады.
Автоплагиат
Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрінің 2011 жылғы 31 наурыздағы № 127 бұйрығымен бекітілген Дәрежелер беру қағидалары, 5-тармақ: Академиялық адалдық қағидатын бұзуға өзінің бұрын жарияланған материалдарына және (немесе) өзіне сілтеме жасамай, жеке материалды, нақты және сандық деректерді пайдалану жатады. Басқаша айтқанда, авторлықтың болуы өздігінен бұрын жарияланған жеке материалды тиісінше көрсету қажеттілігін жоққа шығармайды.
Фабрикация
Дәрежелер беру қағидалары, 5-тармақ: Академиялық адалдық қағидатын бұзуға ойдан шығарылған деректерді немесе зерттеу нәтижелерін ұсыну, сондай-ақ жоқ дереккөздерге сілтеме жасау жатады. Академиялық және ғылыми қызмет мақсаттары үшін фабрикациялау іс жүзінде жоқ немесе мәлімделген зерттеу барысында алынбаған мәліметтерді, деректерді, нәтижелерді немесе дереккөздерді сенімді ретінде жасауды және ұсынуды білдіреді.
Фальсификация
Дәрежелер беру қағидалары, 5-тармақ: Академиялық адалдық қағидатын бұзуға зерттеу материалдарын, жабдықтарды, кескіндерді, иллюстрацияларды немесе процестерді манипуляциялау жатады, соның салдарынан деректер немесе зерттеу нәтижелері бұрмаланады. Фальсификацияны фабрикациядан ажырата білу керек: фабрикация кезінде жоқ мәліметтер немесе нәтижелер жасалса, фальсификация кезінде қолда бар материалдар, процестер немесе нәтижелер өзгертіледі немесе бұрмаланады.
Жасанды интеллект технологияларын пайдалану
Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрінің 2011 жылғы 31 наурыздағы № 127 бұйрығымен бекітілген Дәрежелер беру қағидалары: Диссертация авторы жасанды интеллект технологияларын пайдалану кезінде Қағидалармен белгіленген қағидаттарды, этикалық қағидаларды және жоғары және (немесе) жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру ұйымының нормаларын сақтауға міндетті. Жасанды интеллект технологияларын пайдалану кезінде оларды қолдану фактісін ашу, тиісті технологияны және оны пайдалану сипатын көрсету көзделеді. Диссертация дайындау кезінде жасанды интеллект технологияларын қолдану қағидаларын жоғары және (немесе) жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру ұйымы айқындайды.
Плагиатты жасыру мақсатында жасанды интеллектіні пайдалану
Дәрежелер беру қағидаларына сәйкес, плагиатты анықтау мүмкіндігін азайтуға немесе жоюға бағытталған техникалық құралдар мен тәсілдерді, оның ішінде жасанды интеллект технологияларын қолдануға жол берілмейді. Демек, жасанды интеллектіні пайдалану өздігінен академиялық адалдықты бұзумен тең емес. Бұзушылық, атап айтқанда, ЖИ-ді белгіленген қағидаларға қайшы пайдаланғанда, заңнамада көзделген жағдайларда оны қолдануды жасырғанда немесе технологияны плагиатқа тексеруден өту үшін айналып өту мақсатында қолданғанда туындайды.
Қарыз алу
Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрінің 2015 жылғы 20 наурыздағы № 137 бұйрығымен бекітілген Қашықтан оқытуды ұсыну бойынша білім беру ұйымдарына қойылатын талаптардың және Қашықтан оқыту және жоғары және (немесе) жоғары оқу орнынан кейінгі білім берудің білім беру бағдарламалары бойынша онлайн-оқыту нысанында оқу процесін ұйымдастыру қағидаларының 36-тармағы: «Онлайн оқыту кезінде академиялық адалдық қағидаттарын сақтай отырып, жазбаша жұмыстардың барлық түрлерін қарыз алуға міндетті түрде тексеру жүзеге асырылады». Осылайша, заңнама қарыз алудың болуы мен академиялық адалдықты бұзуды ажыратады: қарыз алынған материал академиялық адалдық қағидаларын сақтауды ескере отырып, тексеруге және бағалауға жатады.
Онлайн-прокторинг
Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрінің 2015 жылғы 20 наурыздағы № 137 бұйрығымен бекітілген талаптарға сәйкес, онлайн-прокторинг келесідей анықталады: «онлайн-емтихандарды тапсыру нәтижелерін растау және жеке басын верификациялау жүйесі, ол жазбаны сақтауды, жеке басын тануды және сәйкестендіруді, бас пен дене қозғалысын талдауды, шу деңгейін анықтауды, мультифейсті тануды, 360 градус режимінде бөлмені жазуға сұранысты, күдікті оқиғаларды логирлеуді қамтамасыз етеді». Онлайн нысанда аралық және қорытынды аттестаттауды өткізу кезінде онлайн-прокторинг қолданылады.
Жазбаша жұмыстарды қарыз алуға тексеру
№ 137 бұйрықпен бекітілген Талаптар мен Қағидалардың 36-тармағына сәйкес: «Онлайн оқыту кезінде академиялық адалдық қағидаттарын сақтай отырып, жазбаша жұмыстардың барлық түрлерін қарыз алуға міндетті түрде тексеру жүзеге асырылады». Қарыз алуға тексеру академиялық адалдықты қамтамасыз ету механизмдерінің бірі болып табылады, алайда мұндай тексерудің нәтижесі өздігінен анықталған сәйкестіктердің сипатын, дәйексөз келтірудің дұрыстығын және ЖОО-дан кейінгі білім беру ұйымының ішкі құжаттарының талаптарын ескере отырып бағалауды талап етеді.
Білім беру процесінің қағидаты ретіндегі академиялық адалдық
Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрінің 2018 жылғы 30 қазандағы № 595 бұйрығымен бекітілген Жоғары және (немесе) жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру ұйымдары қызметінің үлгілік қағидалары академиялық адалдықты білім беру процесінің және білім беру сапасын ішкі қамтамасыз етудің негізгі қағидаттарының бірі ретінде бекітеді. Академиялық адалдықты сақтау білім беру процесіне қатысушылардың адалдығына, бағалаудың объективтілігіне, академиялық алаяқтыққа жол бермеуге және ЖОО-дан кейінгі білім беру ұйымы белгілеген қағидаларды сақтауға негізделген білім беру ортасын қалыптастыруды болжайды.